Het werd een feest der herkenning toen ik met storyteller Theo Hendriks in een Utrechtse kroeg afsprak om over ons vak te praten. Hij had een goed verhaal (natuurlijk), want ik kocht meteen een van zijn boeken. Opnieuw geïnspireerd besloot ik zelf ook eens op te schrijven hoe ik aankijk tegen het maken van verhalen. Deel 1: het verhaal als puzzel.

puzzel

Sommige verhalen schrijven zichzelf. Maar sommige zijn een regelrechte worsteling. De oorzaken zijn legio. Om daar grip op te krijgen heb ik voor mezelf een manier bedacht om daarmee om te gaan. Ik benader het verhaal als een puzzel die gelegd moet worden. Het soort puzzel waarbij je vooraf niet het eindbeeld te zien krijgt. Misschien helpt deze benadering ook jou als je een verhaal gaat schrijven.

De start

Ten eerste, ik vind puzzelen leuk. Legpuzzels, woordpuzzels, sudoku’s, heerlijk. Ik word al vrolijk van het idee dat ik aan het maken van een puzzel mag beginnen. Ook al wordt het een worsteling, ik weet dat ik mag puzzelen. Als ik het heb over het verhaal als puzzel, dan denk ik vooral aan de legpuzzel. Het eindresultaat is belangrijk (een mooi plaatje als beloning), maar ook het puzzelen op zich is een doel. Het begint dus met motivatie: hoe je het ook organiseert, doe het alleen als je er plezier in hebt.

Wazig beeld

Zoals je bij een legpuzzel begint met het omdraaien van de stukjes zodat de plaatjes boven liggen, zo begin ik ook eerst orde te scheppen. Ik wil grofweg een idee hebben van het verhaal dat ik ga maken. Het gaat over het bestaansrecht van bedrijf X. Of: het gaat over de belevenissen van meneer Y. Of, zoals in dit geval: ik wil voor mezelf eens opschrijven hoe ik het schrijven van een verhaal beleef. Zeker als het een verhaal in opdracht is, is het goed eerst samen het waarom van het verhaal scherp te krijgen. Het eindbeeld staat niet vast, maar daarmee het onderwerp van het plaatje wel. De scherpte ontbreekt volledig, maar nu weet ik of het waarschijnlijk een donker, licht, blauw of rood verhaal wordt.

Sorteren

Daarna ga ik de randjes en hoekjes opzoeken. Als dit het onderwerp is van het verhaal, welke vragen moeten er dan in ieder geval beantwoord worden? Wie moet ik er in ieder geval over spreken en wat moet ik er tenminste over lezen? Wat is het kader waarbinnen dit onderwerp past? Wat is de context van het onderwerp? En vervolgens ga ik die mensen spreken en die stukken lezen. Alles leg ik digitaal vast in een document want ik typ al mijn aantekeningen. Ik zet het onder elkaar in een OneNote: nu heb ik heb de randjes en hoekjes aan elkaar gelegd. Het eerste stuk van de puzzel ligt, het basale speurwerk is gedaan. Als het om een onderlegger van de communicatie gaat, de corporate story van een bedrijf, maak ik er zelfs een complete tussenstap van. Ik schrijf heel feitelijk het complete DNA van het bedrijf uit. De eerst voldoening is mijn beloning.

Op kleur

Voordat ik dan daadwerkelijk het verhaal ga schrijven, lees ik eerst nog eens alles vluchtig door wat ik heb verzameld. Puur ter inspiratie. Om te kijken of ik door mijn oogharen heen opnieuw die rode draad zie die ik eerder ook al eens tegen was gekomen. Waar zitten de verbanden, wat zijn de overeenkomsten? Ik heb de puzzelstukjes op kleur gelegd. Ik heb me een scherper beeld gevormd van het uiteindelijke verhaal. De invalshoek krijgt nu echt vorm. Het wordt een verhaal over het bestaansrecht van bedrijf X en niet chronologisch opgebouwd, maar thematisch. Of: het gaat over de belevenissen van meneer Y en vooral de manier waarop hij keer op keer daarbij nieuwe ideeën opdoet. Nu wil ik niets anders meer dan deze puzzel afmaken, dit stuk uit mijn toetsenbord rammen.

Het leggen

Nu komt het erop aan. Ik pak een kop koffie, stop met ijsberen en sluit me af voor alles en iedereen. Ik besluit dat nog meer informatie niet meer gaat helpen. Ik ga gewoon typen. Er zijn dagen dat ik vervolgens het verhaal van een paar kantjes er in een uur uitrammel. Vervolgens besteed ik nog een uur of twee aan structureren. Er zijn ook dagen dat ik begin met puzzelstukjes verbinden en vervolgens weer afstand neem om er later aan verder te werken. Het verhaal, de puzzel leggen, gaat dan vele uren kosten. Eerst de inleiding, dan de rest. Soms wordt de inleiding de derde alinea, soms de vierde. Maar er komt een verhaal. De puzzelstukjes schuiven in mijn hoofd langzaam in elkaar.

Het plaatje

En dan uiteindelijk, als alle puzzelstukjes tot een kader hebben geleid, die weer verbonden zijn met deelonderwerpen en die weer verbonden zijn met elkaar, dan krijg ik kippenvel. Dan is de puzzel af, want ineens zie ik het hele verhaal ook op papier staan. Dan is er structuur, een invalshoek, een opbouw, een afronding. Het is rond geworden en voorzien van meerdere lagen. Vaak is de puzzel dan ineens meer geworden dan de som der delen. Er is een beeld ontstaan wat ik vooraf niet kende. Ineens besef ik me dat ik zelf iets geleerd heb, een nieuwe ontdekking heb gedaan, iets heb gecreëerd. Ik heb gepuzzeld en ik heb een verhaal toegevoegd aan de wereld.